ซีเกมส์กับการพัฒนากีฬาในภูมิภาคอาเซียนได้จริงหรือ

บทความนี้เสนอว่า คำถามเรื่อง “ความจริงใจ” ในการพัฒนากีฬาภูมิภาคของซีเกมส์นั้นตอบไม่ได้ด้วยการวัดเจตนาของผู้จัด แต่ต้องวิเคราะห์ที่ โครงสร้างแรงจูงใจ ซึ่งฝังอยู่ในธรรมนูญของสหพันธ์กีฬาแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (Southeast Asian Games Federation: SEAGF) ข้อโต้แย้งหลักมีสามส่วน หนึ่ง ทำไมรัฐอธิปไตย 11 ประเทศยอมมอบการกำกับกีฬาร่วมของภูมิภาคให้องค์กรกึ่งเอกชนที่ไม่มีสถานะตามกฎหมายระหว่างประเทศ ไม่ใช่เพราะศรัทธาในองค์กรนั้น แต่เพราะต้นทุนของการอยู่ในระบบต่ำ และต้นทุนของการออกจากระบบสูงมาก เนื่องจากสิทธิการแข่งโอลิมปิก/เอเชียนเกมส์ผูกกับการรับรองของ IOC และ OCA สอง สิทธิของเจ้าภาพในการเลือกชนิดกีฬาและจัดสรรเหรียญ ทำให้แรงจูงใจเชิงชาตินิยม (การเป็นที่หนึ่งในตารางเหรียญ) กลืนเป้าหมายการยกระดับกีฬาของภูมิภาคอย่างเป็นระบบ โดยไม่ต้องมีใครตั้งใจบิดเบือน สาม ประวัติศาสตร์ของ “เกมส์ทางเลือก” ทั่วโลกชี้ว่าเกมส์ที่สร้างขึ้นเพื่อท้าทายระบบ IOC/OCA ล้วนล่มสลาย ทางที่เป็นไปได้สำหรับภูมิภาคจึงไม่ใช่การแยกตัวตั้งเกมส์ใหม่ แต่คือการปฏิรูปจากภายในและการสร้างเกมส์เฉพาะทางที่เสริมกัน

บทนำ

ทุกสองปี รัฐอธิปไตย 11 ประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส่งนักกีฬาหลายพันคนมาแข่งขันภายใต้กติกาที่กำหนดโดยองค์กรเพียงองค์กรเดียว นั่นคือสหพันธ์กีฬาแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (SEAGF) ซึ่งในทางสถานะไม่ใช่องค์การระหว่างรัฐบาล ไม่มีสนธิสัญญารองรับ ไม่มีอำนาจบังคับแบบรัฐ และไม่มีสำนักเลขาธิการถาวรที่มีอำนาจเหนือสมาชิก กล่าวอย่างรวบรัดคือองค์กรที่มีลักษณะใกล้เคียง “สหพันธ์/มูลนิธิ” สมัครใจ กลับเป็นผู้ถือกุญแจกำหนดทิศทางการพัฒนากีฬาร่วมของทั้งภูมิภาค

ปริศนาจึงมีสองชั้นที่ต้องแยกออกจากกัน ชั้นแรกเป็นคำถามเชิงสถาบัน เพราะเหตุใดรัฐที่หวงแหนอธิปไตยในเรื่องอื่นจึงยอมมอบอำนาจกำกับเรื่องที่มีนัยต่อศักดิ์ศรีชาติอย่างกีฬา ให้องค์กรที่ไม่มีสถานะรัฐ ชั้นที่สองเป็นคำถามเชิงผลลัพธ์ เมื่อยอมแล้ว กลไกที่ได้มา “พัฒนากีฬา” ให้ภูมิภาคจริงหรือ หรือเพียงผลิตซ้ำการแข่งขันเพื่อสะสมเหรียญของเจ้าภาพ บทความนี้จะชี้ว่าคำตอบของทั้งสองชั้นเชื่อมโยงกัน กล่าวคือ เงื่อนไขเดียวกันที่ทำให้รัฐยอมอยู่ในระบบ ก็เป็นเงื่อนไขที่ทำให้ระบบนั้นเอนไปทางชาตินิยมทางเหรียญมากกว่าการพัฒนาร่วม ชาติไหนที่เป็นเจ้าภาพ ก็มีโอกาสในการปลูกฝังความเป็นชาตินิยม ผ่านจำนวนเหรียญรางวัล และวางบิลเงินรางวัลจากรัฐบาล บอกว่า นี่ไงประเทศฉัน ผลงานนักกีฬาเพียบ แต่อีกฟากนึง กีฬานี้ก็ถูกโจมตีว่าเป็นกีฬาสี แต่โดยส่วนตัวแล้ว ผู้เขียนรู้สึกเสียดายงบประมาณ ที่บรรดาประเทศทั้งหลายเหล่านี้ ทุ่มเทลงไป กับ ซีเกมส์ แทนที่จะปรับเปลี่ยนมาเป็นเงินในการสร้างระบบนิเวศน์ของกีฬาในอาเซียน อย่างยั่งยืน

กำเนิดและสถานะทางสถาบันของ SEAGF

ซีเกมส์ถือกำเนิดจากแนวคิดของ หลวงสุขุมนัยประดิษฐ์ รองประธานคณะกรรมการโอลิมปิกแห่งประเทศไทยในขณะนั้น ที่เสนอต่อที่ประชุมคณะผู้แทนระหว่างการแข่งขันเอเชียนเกมส์ ค.ศ. 1958 ที่กรุงโตเกียว ให้ตั้ง “กีฬาแหลมทอง” (South East Asian Peninsular Games: SEAP Games) โดยมีเหตุผลรองรับว่าการแข่งขันระดับภูมิภาคจะช่วยส่งเสริมความร่วมมือและความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ และเป็นเวทีเตรียมนักกีฬาสู่เอเชียนเกมส์และโอลิมปิก การแข่งขันครั้งแรกจัดที่กรุงเทพฯ เดือนธันวาคม ค.ศ. 1959 โดยมีสมาชิกผู้ก่อตั้ง 6 ประเทศ ได้แก่ ไทย พม่า กัมพูชา ลาว มาลายา และเวียดนามใต้ อันเป็นที่มาของห่วงหกวงบนธงสหพันธ์

ในปี ค.ศ. 1977 เมื่อรับอินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และบรูไนเข้าเป็นสมาชิก องค์กรจึงเปลี่ยนชื่อเป็นสหพันธ์กีฬาแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (SEAGF) และเรียกการแข่งขันว่าซีเกมส์ ต่อมาติมอร์-เลสเตเข้าร่วมในปี 2003 ทำให้ปัจจุบันมีสมาชิก 11 ชาติ

ประเด็นสำคัญเชิงสถาบันคือ สถานะทางกฎหมาย ของ SEAGF SEAGF ไม่ใช่องค์การระหว่างรัฐบาลที่ตั้งขึ้นด้วยสนธิสัญญา แต่เป็นสหพันธ์ของคณะกรรมการโอลิมปิกแห่งชาติ (NOC) ของประเทศสมาชิก ตัดสินใจโดยสภา SEAGF ด้วยฉันทามติ หมุนเวียนเจ้าภาพ และดำเนินการภายใต้การกำกับดูแลของคณะกรรมการโอลิมปิกสากล (IOC) และสภาโอลิมปิกแห่งเอเชีย (OCA) โดยซีเกมส์เป็นหนึ่งใน 5 มหกรรมกีฬาระดับอนุภูมิภาคของ OCA นี่คือกุญแจที่อธิบายคำถามในหัวข้อถัดไป ว่าอำนาจของ SEAGF ไม่ได้มาจากตัวมันเอง แต่มาจากการเป็นข้อต่อหนึ่งในพีระมิดการรับรองของขบวนการโอลิมปิก ที่คณะกรรมการโอลิมปิคของแต่ละประเทศพยายามผลักดัน เพื่อเป็นผลงานในการเคลมเงินสนับสนุน ให้กับกีฬานี้

ทำไมรัฐอธิปไตยจึงยอมมอบอำนาจกำกับให้องค์กรกึ่งเอกชน

คำตอบไม่ได้อยู่ที่ความไว้วางใจ แต่อยู่ที่โครงสร้างแรงจูงใจสี่ชั้นที่ทำให้ “การอยู่ในระบบ” เป็นทางเลือกที่สมเหตุสมผลที่สุดของทุกรัฐ

1. การผูกขาดการรับรอง (recognition monopoly). หัวใจของเรื่องนี้คือหลักที่วงการกฎหมายกีฬาเรียกว่า lex sportiva IOC รับรอง NOC เพียงหนึ่งเดียวต่อหนึ่งประเทศ OCA กำกับระดับทวีป และ SEAGF อยู่ในชั้นอนุภูมิภาคใต้ร่มเดียวกัน การจะส่งนักกีฬาไปโอลิมปิกหรือเอเชียนเกมส์ได้ ต้องอยู่ในพีระมิดนี้ การแยกตัวออกไปตั้งระบบของตนเองจึงมีราคาที่แทบไม่มีรัฐใดจ่ายไหว นั่นคือการสูญเสียสิทธิในเส้นทางโอลิมปิก (ดูบทเรียน GANEFO ในหัวข้อต่อไป ที่นักกีฬาถูกห้ามลงแข่งโตเกียว 1964) แต่ในทางกลับกัน คณะกรรมการโอลิมปิกของบางประเทศ ก็พยายามวางบิล ให้รัฐต้องปฏิบัติตาม และดำเนินการ ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ เอเชี่ยนอินดอร์เกมส์ ที่ประเทศไทย เคยรับเป็นเจ้าภาพ แต่ก็ต้องยกเลิกไป หรือ แม้กระทั่งซีเกมส์ ที่การได้รับเป็นเจ้าภาพของประเทศไทย นั้น ต้องวางบิลกับรัฐ แทบจะ 100 เปอร์เซ็นต์ เมื่อนโยบายกีฬาของประเทศ และนโยบายของคณะกรรมการโอลิมปิก ของแต่ละประเทศมันไปคนละทางกัน คำขู่ที่ว่า จะถูกแบนจาก IOC และ OCA จึงเป็นเครื่องมือ ที่ใช้ในการบีบรัฐบาลในการจัดเงินเพื่อมาสนับสนุน เตรียมทีมชาติ ภายใต้สิทธิ์ในการส่งนักกีฬาของพวกเขานั่นเอง
2. ปัญหาการกระทำร่วม (collective action). มหกรรมกีฬาภูมิภาคจะมีความหมายก็ต่อเมื่อทุกชาติมาร่วม สหพันธ์ทำหน้าที่เป็น “จุดนัดพบ” (focal point) ที่ทุกฝ่ายประสานความคาดหวังได้ การที่รัฐใดรัฐหนึ่งถอนตัวฝ่ายเดียวไม่ได้ประโยชน์อะไร มีแต่เสีย ดังนั้นทุกครั้งที่เรามีการจัดการแข่งขันซีเกมส์ การทุ่มส่งนักกีฬาเป็นจำนวนมาก เพื่อเพิ่มโอกาสในการได้รับเหรียญรางวัล จึงเกิดขึ้น บางกีฬามีจำนวนประเทศไม่ครบตามจำนวน ก็ต้องวิ่งหากันมาเติมเพื่อให้เข้าเงื่อนไข และสิทธิในการจัด ซึ่งก็จะส่งผลต่อเงินรางวัล ที่นักกีฬาจะได้รับในบางประเทศด้วยเช่นกัน
3. ต้นทุนต่ำและเป็นกฎหมายอ่อน (soft law). สำหรับรัฐ SEAGF เป็นองค์กรที่ “ถูก” มาก ไม่ต้องสละอธิปไตย ตัดสินด้วยฉันทามติ เจ้าภาพหมุนเวียน และที่สำคัญคือ ทุกชาติจะมีวาระของตนที่ได้เป็นเจ้าภาพและได้เปรียบบ้าง ข้อบกพร่องเรื่องสิทธิเจ้าภาพจึงไม่ใช่เพียงจุดอ่อน แต่เป็น “กาว” ที่ยึดระบบไว้ด้วย เพราะทุกฝ่ายยอมทนให้ชาติอื่นปั๊มเหรียญในปีที่เป็นเจ้าภาพ โดยรู้ว่าตนจะได้ทำเช่นเดียวกันเมื่อถึงคิวของประเทศตัวเอง กรณีของซีเกมส์ที่มาเลเซีย จึงเป็นเครื่องมือที่เห็นเด่นชัด กีฬาบางประเภทที่ DECIPLINE แทบจะไม่แตกต่างกัน โดนยัดเข้าไปในการแข่งขัน ในขณะที่กีฬาที่ได้รับความนิยมในภูมิภาคกลับถูกตัดออก การบรรจุ ใช้การเสนอเข้าไปแทนที่จะใช้การวิเคราะห์ นี่คือความบิดเบี้ยว นี่ยังไม่นับถึงผลประโยชน์ทับซ้อน ของนายกสมาคมกีฬาที่เข้าไปเป็นคณะกรรมการ ในสหพันธ์อีก
4. การพึ่งพาเส้นทางเดิม (path dependency). ทุนทางสถาบันที่สะสมมากว่า 65 ปี ความคุ้นเคย ระเบียบ เครือข่าย และสัญลักษณ์ร่วม ทำให้การรื้อสร้างใหม่มีต้นทุนสูงเกินกว่าจะคุ้ม

“การพัฒนากีฬา” หรือ “การสะสมเหรียญ”

ซีเกมส์ต่างจากโอลิมปิกและเอเชียนเกมส์ที่มี core program ตายตัว ธรรมนูญซีเกมส์เปิดให้เจ้าภาพมีอำนาจกว้างในการเลือกชนิดกีฬาและจัดสรรจำนวนเหรียญ เงื่อนไขที่ควรคุมอย่าง “หนึ่งกีฬาต้องมีชาติร่วมแข่งข้างมาก และแต่ละรายการต้องมีอย่างน้อย 4 ชาติ” (ตามหลักเกณฑ์ที่สมาคมกีฬาต้องล็อบบี้ให้บรรจุ) นั้นบังคับใช้หลวม ผลคือเจ้าภาพสามารถเพิ่มกีฬาพื้นถิ่นหรือรายการที่ตนถนัดเพื่อกวาดเหรียญ ดังที่เมียนมาในปี 2013 จัดสรรเหรียญกว่าหนึ่งในสามให้กีฬาตระกูลศิลปะการต่อสู้และบรรจุชินลง หรือมาเลเซียในปี 2017 และไทยในปี 2025 ที่จบอันดับหนึ่งด้วยเหรียญทอง 145 และ 233 ตามลำดับ

หลักฐานที่ชัดที่สุดของ “ผลเจ้าภาพ” (host effect) เห็นได้จากเส้นทางเหรียญทองของชาติเดียวกันข้ามหลายสมัย แผนภูมิด้านล่างใช้กรณีเวียดนามเป็นตัวอย่าง

เวียดนามได้เหรียญทองราว 58–98 เหรียญตลอดสี่สมัยที่ไปแข่งนอกบ้าน (2013–2019) แล้วพุ่งเป็น 205 ทันทีในปีที่เป็นเจ้าภาพ (2021) ก่อนลดลงเมื่อพ้นหน้าที่เจ้าภาพ  ชี้ว่าตัวแปรหลักคือสิทธิเจ้าภาพ ไม่ใช่ระดับฝีมือที่เปลี่ยนไป

อย่างไรก็ตาม ต้องระบุให้เป็นธรรมว่าความได้เปรียบนี้ ไม่สัมบูรณ์ เจ้าภาพไม่ได้ชนะเสมอ สิงคโปร์ 2015 และกัมพูชา 2023 เป็นเจ้าภาพแต่ไม่ได้ที่หนึ่ง (ปี 2023 เวียดนามคว้าแชมป์นอกบ้านเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ 64 ปีของเกมส์) ความได้เปรียบเจ้าภาพจึงถูกจำกัดด้วยฐานศักยภาพเดิมของแต่ละชาติ แต่แม้ในกรณีที่เจ้าภาพไม่ชนะ ปริมาณเหรียญที่บ้านก็ยังพองตัวผิดปกติเสมอ

ต้นทุนเชิงพัฒนาการที่ตามมามีสามด้าน หนึ่ง ความไม่ต่อเนื่อง ชนิดกีฬาเข้า-ออกตามเจ้าภาพทุกสองปี ทำให้สมาคมและนักกีฬาวางเส้นทางระยะยาวไม่ได้ สอง การละเลยกีฬาแกนสากล กรีฑาและว่ายน้ำที่วัดกับเวทีโลกได้จริงถูกลดความสำคัญเพื่อเปิดทางกีฬาที่ปั๊มเหรียญง่าย สาม นักกีฬาเก่งในรายการที่โอนไม่ได้ ความสำเร็จในกีฬาเฉพาะถิ่นไม่แปลงเป็นความสามารถในการแข่งเอเชียนเกมส์หรือโอลิมปิก คุณค่าด้านการพัฒนา (เวทีสำหรับชาติเล็ก การสร้างโครงสร้างพื้นฐาน การรักษากีฬาพื้นถิ่น) มีอยู่จริง แต่โครงสร้างแรงจูงใจกลับให้รางวัลกับชาตินิยมทางเหรียญมากกว่า

บทเรียนจากเกมส์ทางเลือกในประวัติศาสตร์โลก

หากจะถามว่า “เกมส์ที่มีลักษณะเดียวกัน” เกิดขึ้นได้หรือไม่ ประวัติศาสตร์มีบทเรียนหลายกรณีที่คนในวงการกีฬามักลืม กรณีที่ใกล้บ้านที่สุดและเจ็บปวดที่สุดคือ GANEFO (Games of the New Emerging Forces) ที่ประธานาธิบดีซูการ์โนของอินโดนีเซียตั้งขึ้นในปี 1963 หลัง IOC ลงโทษอินโดนีเซียกรณีกีดกันอิสราเอลและไต้หวันในเอเชียนเกมส์ 1962 GANEFO ได้รับทุนสนับสนุนหลักจากจีน มีชาติเข้าร่วมหลายสิบประเทศ แต่ IOC ตอบโต้ด้วยการห้ามนักกีฬาที่ลงแข่ง GANEFO เข้าร่วมโอลิมปิกโตเกียว 1964 และเมื่อซูการ์โนหมดอำนาจ เกมส์ก็ล่มสลายภายในไม่กี่ปี

รูปแบบนี้ซ้ำรอยในเวทีโลก Friendship Games (Druzhba-84) ที่กลุ่มโซเวียตจัดเพื่อตอบโต้การคว่ำบาตรโอลิมปิก LA 1984 เป็นงานครั้งเดียวจบ ส่วน Goodwill Games ที่เท็ด เทอร์เนอร์ เจ้าพ่อสื่อลงทุนเองตั้งแต่ปี 1986 ก็ปิดตัวในปี 2001 เพราะเรตติ้งและต้นทุนไม่คุ้ม ในทางกลับกัน เกมส์ที่ อยู่รอด อย่างกีฬาเอเชียนเกมส์ภาคต่าง ๆ หรือ Islamic Solidarity Games ล้วนไม่ได้สร้างขึ้นเพื่อท้าทาย IOC แต่หาที่ยืนเฉพาะกลุ่มภายใต้ร่มการรับรองเดิม

บทเรียนร่วมชัดเจน: เกมส์ที่สร้างขึ้นเพื่อ แข่งกับ ระบบ IOC/OCA ตายเสมอ เพราะไม่มีสิ่งใดทดแทนสิทธิการแข่งโอลิมปิกในสายตานักกีฬาได้ ส่วนเกมส์ที่อยู่รอดคือเกมส์ที่หา “ช่องเฉพาะ” ภายในระบบ ไม่ใช่ภายนอก

ความเป็นไปได้ของเกมส์ทางเลือกในภูมิภาคอาเซียน

ก่อนประเมินทางเลือก ต้องเข้าใจก่อนว่าข้อสังเกตที่ว่าซีเกมส์ “เลอะเทอะขึ้นทุกครั้ง” ส่งผลต่อสมการนี้อย่างไร ในทางทฤษฎีสถาบัน ผู้เล่นจะละทิ้งสถาบันเดิมก็ต่อเมื่อครบสามเงื่อนไขพร้อมกัน (1) ความชอบธรรมของสถาบันเดิมเสื่อม (2) มีทางเลือกที่ทำได้จริง และ (3) ต้นทุนการออกต่ำกว่าต้นทุนการอยู่ต่อ ความเสื่อมของซีเกมส์ (การล็อบบี้เหรียญ ปัญหาการตัดสิน ต้นทุนจัดที่บานปลาย) ยกระดับเงื่อนไข (1) ขึ้นจริง แต่ไม่แตะเงื่อนไข (3) เลย เพราะต้นทุนการออก—การสูญเสียสิทธิเส้นทางโอลิมปิก—ยังสูงเท่าเดิม พูดให้คม: ความเลอะเทอะเพิ่ม อุปสงค์ ต่อทางเลือก แต่ไม่ได้สร้าง ความเป็นไปได้ ของการแยกตัว นี่คือกับดักที่ต้องแยกให้ออกก่อนพิจารณาทางเลือกสามแบบต่อไปนี้

เมื่อวางคำถาม “ถ้ามีเกมส์ลักษณะเดียวกันเกิดขึ้นในภูมิภาค จะเป็นไปได้หรือไม่” บนกรอบข้างต้น เราแยกได้เป็นสามสถานการณ์จำลอง

แบบที่ 1: แยกตัวตั้งเกมส์ใหม่ที่แข่งกับ SEAGF/OCA — แทบเป็นไปไม่ได้ อุปสรรคหลักคือการรับรองของ IOC/OCA ที่ทำให้นักกีฬาไม่กล้าเสี่ยงสิทธิโอลิมปิก บวกกับต้นทุนมหาศาล (นักวิจารณ์ชี้ว่าขนาดของซีเกมส์เองก็ ใหญ่เกินจนชาติเศรษฐกิจเล็กเริ่มลังเลจะเป็นเจ้าภาพ) และวัฒนธรรมฉันทามติของอาเซียนที่ไม่เอื้อต่อการแตกหัก นี่คือบทเรียน GANEFO โดยตรง

แบบที่ 2: เกมส์คู่ขนานภายใต้ร่มเดิม  มีความเป็นไปได้ และมีสัญญาณแล้ว ประธานคณะกรรมการโอลิมปิกอินโดนีเซีย (Raja Sapta Oktohari) เคยเสนอต่อ SEAGF ให้ขยายขอบเขตด้วยการสร้างงานคู่ขนาน แนวทางนี้ไม่ท้าทายการรับรอง จึงมีความเสี่ยงต่ำ แต่ก็ไม่ได้แก้ปัญหาโครงสร้างแรงจูงใจเดิม

แบบที่ 3: เกมส์เฉพาะทางที่เสริมกัน — เป็นไปได้มากที่สุด และกำลังเกิดขึ้นจริง เช่น ASEAN Para Games, ASEAN School Games, เกมส์กีฬาชายหาด หรือกีฬาอิเล็กทรอนิกส์ เกมส์เหล่านี้ไม่แย่งความชอบธรรมของซีเกมส์ แต่หา “ช่องเฉพาะ” ที่ซีเกมส์ทำได้ไม่ดี ตรงกับบทเรียนในหัวข้อที่แล้วว่าเกมส์ที่อยู่รอดคือเกมส์ที่หาช่องภายในระบบ

มุมบนขวาอันเป็น “ทำได้จริง + แก้ปัญหาได้” ว่างเปล่า  ไม่มีทางเลือกใดได้ทั้งสองอย่างพร้อมกัน ทางที่เข้าใกล้มุมนั้นที่สุดคือการผสมปฏิรูปจากภายในกับเกมส์เฉพาะทาง ไม่ใช่การแยกตัวออกไปตั้งเกมส์ใหม่

ถ้าจะมีเกมส์ทางเลือกที่ “ทำได้จริง” ขึ้นมาจริง ๆ เงื่อนไขขั้นต่ำที่ต้องครบมีห้าข้อ และแต่ละข้อคือจุดที่เกมส์ในอดีตเคยล้มเหลว:

1. ตัวค้ำประกันเส้นทางโอลิมปิก ต้องมีสะพานการคัดเลือกหรือการยอมรับจาก OCA/IOC ไม่เช่นนั้นตายตั้งแต่เริ่ม (บทเรียน GANEFO ที่นักกีฬาถูกกันออกจากโอลิมปิก)
2. ทุนที่ไม่ผูกกับเจ้าภาพหมุนเวียน เพื่อไม่ให้ซ้ำรอยการพึ่งทุนจีนของ GANEFO หรือการพึ่งนักลงทุนคนเดียวของ Goodwill Games ที่ล่มเมื่อผู้สนับสนุนถอนตัว
3. ผู้จัดที่มีความชอบธรรม อาจเป็นอาเซียนในฐานะองค์กร หรือแนวร่วม NOC ขนาดใหญ่ 3–4 ชาติที่น่าเชื่อถือพอจะดึงที่เหลือตาม
4. โปรแกรมกีฬาที่ล็อกและได้รับการคุ้มครอง มิฉะนั้นก็เกิดปัญหาเดิมที่เป็นแรงจูงใจตั้งต้นซ้ำอีก
5. คุณค่าที่ซีเกมส์ให้ไม่ได้ เช่น การเป็นสนามคัดโอลิมปิกจริง หรือโฟกัสเฉพาะเยาวชน/กีฬาแกนสากล

ในทางปฏิบัติ การทำให้ครบทั้งห้าข้อยากมาก โดยเฉพาะข้อ 1 และ 3 ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมแผนภาพข้างต้นจึงไม่มีจุดใดตกอยู่ในมุมบนขวา การสร้างเกมส์ใหม่มา แทนที่ ซีเกมส์ในฐานะเวทีหลักของภูมิภาคนั้นไม่สมจริง สิ่งที่สมจริงคือการปฏิรูปซีเกมส์จากภายใน ควบคู่กับการพัฒนาเกมส์เฉพาะทางที่เติมช่องว่าง

ย้อนกลับมาที่โจทย์ว่า เมื่อซีเกมส์ “ยิ่งเลอะเทอะขึ้นทุกครั้ง” ควรทำอย่างไร

คำตอบเชิงกลยุทธ์คือ ความเสื่อมเพิ่ม อาณัติ (mandate) ให้เกิดการเปลี่ยนแปลง แต่ชี้ไปที่ “การทดแทนเชิงหน้าที่” (functional substitution) ไม่ใช่ “การแทนที่เชิงสถาบัน” (institutional replacement) กล่าวคือ ใช้แรงกดดันจากความเลอะเทอะผลักดันการปฏิรูปจากภายใน ควบคู่กับการสร้างเกมส์เฉพาะทางที่ยึดเอาหน้าที่ซึ่งซีเกมส์ทำได้แย่ที่สุด การพัฒนาเยาวชนและการแข่งกีฬาแกนที่โยงกับเวทีโลก ส่วนการตั้งเกมส์ใหม่มาแทนที่ทั้งหมดนั้น ความเลอะเทอะทำให้ “น่าทำ” ขึ้นก็จริง แต่ยังไม่สามารถ “ทำได้” ขึ้น ตราบใดที่กุญแจการรับรองยังอยู่ในมือ IOC/OCA

ข้อเสนอเชิงปฏิรูปและบทสรุป

หากยอมรับว่าปัญหาอยู่ที่โครงสร้างไม่ใช่เจตนา ตัวชี้วัด “ความจริงใจ” ที่แท้จริงจึงไม่ใช่ถ้อยแถลงในพิธีเปิด แต่คือความกล้าที่จะแก้โครงสร้างในสี่ประเด็น

1. ล็อก core program ข้ามสมัย กำหนดกีฬาโอลิมปิก/เอเชียนเกมส์เป็นฐานตายตัวที่ห้ามถอด และจำกัดโควตากีฬาตามดุลพินิจเจ้าภาพให้แคบลง
2. ผูกการคัดเลือกกับเวทีโลก ออกแบบระบบ ranking/qualification ให้รายการในซีเกมส์เชื่อมกับเส้นทางเอเชียนเกมส์และโอลิมปิก
3. เปลี่ยนตัวชี้วัดความสำเร็จ จาก “จำนวนเหรียญทองของเจ้าภาพ” เป็น “จำนวนนักกีฬาที่ก้าวต่อไปถึงเอเชียนเกมส์/โอลิมปิก” ซึ่งสะท้อนการพัฒนาจริง
4. แยกคณะกรรมการชนิดกีฬาออกจากเจ้าภาพ ให้คณะกรรมการอิสระพิจารณาโปรแกรม เพื่อลดการออกแบบเกมส์เพื่อผลประโยชน์เจ้าภาพ

บทสรุป คำถามว่าซีเกมส์มี “ความจริงใจ” ที่จะพัฒนากีฬาภูมิภาคหรือไม่ จึงตอบได้ว่า ความจริงใจไม่ได้หายไปเพราะใครคิดร้าย แต่ถูกโครงสร้างธรรมนูญที่หละหลวมเบียดให้จางลงอย่างเป็นระบบ รัฐยอมอยู่ใต้การกำกับของ SEAGF เพราะต้นทุนการออกจากระบบสูงเกินไป และโครงสร้างเดียวกันนั้นก็ให้รางวัลกับชาตินิยมทางเหรียญมากกว่าการพัฒนาร่วม การตั้งเกมส์ใหม่มาแทนที่เป็นเรื่องที่ประวัติศาสตร์บอกว่าล้มเหลว ทางออกที่สมจริงคือการปฏิรูปจากภายในให้แรงจูงใจกลับมาสอดคล้องกับเป้าหมายการพัฒนา เปลี่ยนจากการวัดว่าใคร “ชนะ” ที่บ้าน เป็นการวัดว่าภูมิภาค “เก่งขึ้น” บนเวทีโลกเพียงใด และบางที บทเรียนที่คมที่สุดอาจไม่ได้อยู่ในสนามแข่ง อาเซียนถือกำเนิดในปี 1967 ก่อนสหภาพยุโรปถึงยี่สิบห้าปี แต่เหตุใดยุโรปจึงก้าวไปถึงพรมแดนไร้รอยต่ออย่าง Schengen ได้ ในขณะที่อาเซียนยังรวมกันได้เพียงในตารางเหรียญทุกสองปี คำถามนี้ ซีเกมส์ได้ตอบแทนเราไปเรียบร้อยแล้ว

เอกสารอ้างอิง

• SEA Games — ประวัติ สถานะ และการกำกับโดย IOC/OCA (Wikipedia)
• Vietnam at the SEA Games — ตารางเหรียญรายสมัย (Wikipedia, อ้างอิง OCA และ Spin.ph)
• Concerns and controversies at the 2025 SEA Games (Wikipedia)
• GANEFO — Games of the New Emerging Forces (Wikipedia)
• GANEFO 1963 และการตอบโต้ของ IOC ต่อนักกีฬา (7dayadventurer)
• Friendship Games / Druzhba-84 (Wikipedia)
• Goodwill Games (Wikipedia)
• Burma Weathers Criticism for SEA Games Gold Glut (The Irrawaddy)
• SEA Games medal target, Olympic sports as baseline (The Vibes)
• หลักเกณฑ์การบรรจุกีฬาและขั้นต่ำ 4 ชาติ (Bernama)
• Reviewing the 2022 Vietnam SEA Games — ขนาดเกมส์และผลเจ้าภาพ (Sportkid)

หมายเหตุ: ตัวเลขเหรียญเป็นข้อมูล ณ สิ้นการแข่งขันแต่ละสมัยตามแหล่งอ้างอิง อาจต่างเล็กน้อยจากบางฐานข้อมูลเนื่องจากการปรับผลภายหลัง

Sirichet Punthipayanon Researcher

ศิริเชษฐ์ พูลทิพายานนท์ (Sirichet Punthipayanon, Ph.D.) การศึกษา ปริญญาเอก สาขาวิทยาศาสตร์การกีฬา (ชีวกลศาสตร์การกีฬา) Fellow of the Higher Education Academy (FHEA) ไลฟ์สไตล์ นอกจากงานวิชาการแล้ว เป็นคนชิลๆ ชอบใช้เวลาว่างไปเที่ยวที่ต่างๆ อ่านหนังสือ ดูหนัง ฟังเพลง ขี่จักรยาน

See Full Bio